Bạn có biết mỗi khi bước chân vào bệnh viện hay nhà thờ, có những con mắt vô hình đang ghi nhận và... bán thông tin đó? Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) vừa tung đòn mạnh với Kochava, một nhà môi giới dữ liệu (data broker) lớn, cấm hoàn toàn công ty này bán thông tin vị trí nhạy cảm của hàng triệu người dùng. Chúng tôi cho rằng đây là bước ngoặt quan trọng trong cuộc chiến bảo vệ quyền riêng tư số.

Khi dữ liệu vị trí trở thành 'hàng hóa' bẩn

Kochava không đơn giản chỉ bán dữ liệu vị trí thông thường. Công ty này bán dữ liệu geolocation (định vị địa lý) cực kỳ chính xác, có thể xác định được người dùng đang ở đúng tòa nhà nào, thậm chí phòng nào. FTC cáo buộc Kochava đã bán thông tin về việc người tiêu dùng đến thăm các cơ sở tôn giáo, phòng khám y tế mà không hề có sự đồng ý hay nhận thức của họ.

Theo chúng tôi phân tích, đây là vi phạm nghiêm trọng luật cấm các công ty tham gia vào các hoạt động không công bằng và lừa dối. Dữ liệu này có thể tiết lộ tình trạng sức khỏe, niềm tin tôn giáo và các thông tin cá nhân cực kỳ nhạy cảm khác. Một người bệnh AIDS thường xuyên đến phòng khám chuyên khoa, hay một tín đồ Hồi giáo đi nhà thờ Hồi giáo - tất cả đều có thể bị 'đọc vị' thông qua dữ liệu này.

Cơ chế 'buôn bán' dữ liệu hoạt động ra sao?

Data broker như Kochava hoạt động như những kẻ trung gian trong bóng tối. Họ thu thập dữ liệu từ hàng nghìn ứng dụng di động thông qua SDK (Software Development Kit - bộ công cụ phát triển phần mềm), rồi đóng gói bán cho các nhà quảng cáo, công ty nghiên cứu thị trường, thậm chí cả cơ quan chính phủ. Quá trình này diễn ra hoàn toàn tự động, không cần sự can thiệp của con người.

Theo báo cáo của Hiệp hội Quảng cáo Kỹ thuật số, thị trường data broker toàn cầu trị giá hơn 200 tỷ USD. Kochava là một trong những 'ông lớn' với hơn 10.000 khách hàng trên toàn thế giới. Chúng tôi nhận định rằng mô hình kinh doanh này đã vượt qua ranh giới đạo đức khi biến thông tin cá nhân thành hàng hóa mà không có sự đồng ý rõ ràng.

Tác động sâu rộng đến quyền riêng tư toàn cầu

Quyết định của FTC không chỉ ảnh hưởng đến Kochava mà còn gửi tín hiệu mạnh đến toàn bộ ngành công nghiệp data broker. Theo thống kê của Electronic Frontier Foundation, có ít nhất 4.000 công ty data broker hoạt động trên toàn thế giới, với hàng nghìn tỷ điểm dữ liệu được mua bán mỗi ngày. Lệnh cấm này có thể tạo ra hiệu ứng domino, buộc các công ty khác phải thay đổi mô hình kinh doanh.

Riêng tại Việt Nam, theo báo cáo an ninh mạng 2023 của Hiệp hội An toàn thông tin, có hơn 60% người dùng smartphone không biết rằng dữ liệu vị trí của họ đang được thu thập liên tục. Chúng tôi lo ngại rằng nhiều ứng dụng 'made in Vietnam' cũng đang sử dụng SDK của các data broker quốc tế, vô tình biến người dùng Việt thành 'hàng hóa' trong thị trường dữ liệu toàn cầu.

Hướng dẫn bảo vệ dữ liệu vị trí cá nhân

Người dùng Việt Nam cần hành động ngay để bảo vệ quyền riêng tư. Đầu tiên, vào Settings > Privacy & Security > Location Services trên iOS hoặc Settings > Location > App permissions trên Android, tắt quyền truy cập vị trí cho các ứng dụng không thực sự cần thiết. Đặc biệt chú ý các ứng dụng như game, đọc báo, chỉnh ảnh - chúng hoàn toàn không cần biết bạn đang ở đâu.

Thứ hai, thường xuyên kiểm tra và xóa Location History (lịch sử vị trí) trên Google và Apple ID. Chúng tôi khuyến nghị thiết lập tự động xóa dữ liệu sau 3 tháng thay vì để 'vô thời hạn'. Cuối cùng, cân nhắc sử dụng VPN và tắt Advertising ID để hạn chế việc tracking xuyên ứng dụng. Dù không thể ngăn chặn hoàn toàn, những bước này sẽ làm cho 'hồ sơ' của bạn trở nên mờ nhạt hơn trong mắt các data broker.